Vincent Van Gogh bugün modern sanatın en gülü mitlerinden biri olarak anılıyor. Oysa 19. yüzyılın sonunda modern sanatın öncüleri arasında sayılan Cezanne, Gauguin ya da Henri Rousseau gibi isimlerin eserlerini kabul ettirmekte zorlandığı bir dönemde, Van Gogh'un ölümünün ardından geriye kalan yüzlerce tablonun kader belli değildi.
Tam bu noktada, sanat tarihinin çoğu zaman dipnotlara sıkıştırdığı bir kadını hatırlamamız gerekiyor: Johanna van Gogh-Bonger. Van Gogh’un eserlerini koruyan, sergilere sokan, mektuplarını yayımlayan ve sanatçının imajını bilinçli biçimde şekillendiren Jo, bir sanatçının “deha” olarak kabul edilmesinin yalnızca estetik değil; editoryal, küratoryal ve stratejik bir süreç olduğunu gösteren çarpıcı örneklerden biri.
Johan Cohen Gosschalk, Portrait of Johanna van Gogh-Bonger, 1905, tuval üzerine tebeşir ve suluboya, 16.6 x 21.6 cm.
Jo, ünlü ressamın kardeşi ve sanat taciri Theo van Gogh’la Paris’te kısa ama mutlu bir evlilik yaşamıştı. Ancak trajedi peş peşe geldi: önce Vincent van Gogh, ardından da Theo 1891 başında hayatını kaybetti. Henüz yirmi sekiz yaşındaki Jo’nun üzerine, bir yaşındaki oğlunun ve Van Gogh’un yüzlerce eserinin sorumluluğu kalmıştı.
Anne oğul yeni eve taşındıklarında Jo’nun ilk yaptığı işlerden biri, Van Gogh
eserlerini sigortalatmak oldu. Günümüze kalan poliçe bugün bakıldığında oldukça çarpıcı: çünkü Jo’nun elindeki gerçek eser sayısıyla tam olarak örtüşmese de yaklaşık 200 eseri sigortalattığı görülüyor.
Jo van Gogh-Bonger’ın Vincent van Gogh’un mirasını böylesine stratejik biçimde yönetebilmesinin arkasında, gençlik yıllarında edindiği kültürel ve entelektüel birikim vardı. Lise sonrası İngilizce öğretmenliği eğitimi alarak Hollanda’daki kız okullarında ders verdi; ardından De Amsterdammer, De Kroniekve Belang en Recht gibi yayınlarda çevirmen olarak çalıştı. Dil hâkimiyeti, edebiyatla kurduğu yakın ilişki ve sürekli öğrenme isteği, ileride Van Gogh’un mektuplarını düzenleme ve farklı dillere kazandırma sürecinde belirleyici olacaktı.
1883’te dilini geliştirmek için gittiği Londra ise onun kültürel ufkunu genişleten önemli bir dönüm noktasıydı: British Museum Reading Room’da Shelley gibi romantik şairleri okudu, tiyatro temsilleri izledi, National Gallery başta olmak üzere müzeleri gezdi ve sanat eserlerini inceledi, notlar aldı.
Paris’te Theo van Gogh’la yaptığı kısa evlilik ise Jo’nun sanat dünyasını içeriden tanımasını sağladı. Theo, dönemin önemli sanat tacirlerinden biri olarak galeriler, koleksiyonerler ve sanat çevreleriyle yakın ilişki içindeydi; Jo da bu sayede modern sanat piyasasının nasıl işlediğini, sergi ve satış stratejilerini ve uluslararası sanat ağlarının dinamiklerini yakından gözlemleme fırsatı buld
Mektuplar & kayıt tutma
Jo van Gogh-Bonger’ın Van Gogh mirasını yönetme biçiminde en belirleyici unsur, titiz kayıt tutma alışkanlığıydı. Ölümüne kadar Vincent’ın mektuplarının yaklaşık üçte ikisini çevirdi; tarihleri çoğu zaman belirtilmemiş bu yazışmaları kronolojik olarak düzenlemek ise başlı başına bir arşiv çalışmasıydı. Mektupları numaralandırıyor, eksik sayfaları yeniden eşleştiriyor ve sanatçının düşünce dünyasını sistemli bir bütün hâline getirmeye çalışıyordu.
1890’lardan itibaren mektupları düzenleyip sanat çevrelerinde seçilmiş alıntılar paylaşan Jo, asıl büyük adımı 1910’da Paul Cassirer’le yaptığı anlaşmayla attı. Mektuplar önce Almanca, ardından 1914’te Hollandaca üç cilt hâlinde yayımlandı.
Bu yayınlar, Van Gogh’u yalnızca trajik bir figür olarak değil, entelektüel bir sanatçı olarak konumlandırdı. Almanca ve Hollandaca edisyonlardan sonra Jo, mektupların İngilizceye
kazandırılması için de çeviri hazırlamaya başladı. Ancak bu çalışma tamam- lanmadan 1925’te hayatını kaybetti. Jo’nun ölümün- den kısa süre sonra oğlu Vincent Willem van Gogh, annesinin son isteğini yeri- ne getirerek İngilizce baskı için yayınevleriyle anlaşmaya vardı.
Vincent van Gogh, Self-portrait, 1889, tuval üzerine yağlıboya, 45 cm x 51.5 cm.
Nasjonalmuseet Oslo
Aynı zamanda sergi düzenleyicileri, sanat tacirleri ve yayınevleriyle
artan yazışmaları, Van Gogh çevresinde giderek büyüyen uluslararası bir ağın temelini oluşturdu. Jo’nun tuttuğu hesap defteri, günlükler ve mektuplar bugün onun çalışmalarını anlamak için vazgeçilmez kaynaklar: Van Gogh eserlerini sattığı kişiler, kurumlar ve aldığı ücretleri düzenli biçimde kaydetmiş; böylece sanatçının eserlerinin yıllar içinde nasıl değer kazandığını izlemek mümkün olmuştur. Aynı zamanda sanatçının eserlerinin nasıl karşılandığını takip edebilmek için eleştirileri, makaleleri ve katalogları topladı.
Jo’nun hesap defterine göre 1891–1925 arasında en az 247 Van Gogh eseri satılmıştı. Buna rağmen koleksiyonun büyük kısmı ailede kaldı; nitekim Jo’nun oğlu Vincent Willem, 1962’de 209 tablo ve 490 çizimi Vincent van Gogh Vakfı’na bağışlayarak bugün Van Gogh Müzesi’nin çekirdeğini oluşturacak koleksiyonu meydana getirdi.
Satış stratejileri & sergiler
Jo van Gogh-Bonger eserleri dikkatle kurgulanmış bir görünürlük stratejisi içinde dolaşıma soktu. Sergiler için doğru kişilere ulaşmak, eleştirmenleri ve koleksiyonerleri aynı mekânda buluşturmak, davetli listelerini hazırlamak ve eserleri dönemin tanınmış sanatçılarıyla aynı bağlamda sergilemek onun yöntemleri arasındaydı. Kataloglardan da anlaşıldığı üzere piyasayı aşırı arzla boğmamak için bazı işleri bilinçli olarak satışa çıkarmı- , ailede kalmasını istediği eserleri ko- ruyor ve sergilerde gösterilecek yapıtların seçimi, çerçevelenmesi ve taşınmasına kadar tüm süreci denetliyordu. Böylece Van Gogh’un eserleri yalnızca görünür hale gelmiyor, aynı zamanda kontrollü bir biçimde değer kazanıyordu. Jo, sanatçının uluslararası ölçekte tanınması için Almanya ve Fransa’daki sanat dünyasının kilit figürleriyle ilişkiler kurarak eserleri karma sergilere soktu; eleştirmenler, galericiler ve koleksiyonerler arasındaki dolaşımı takip etti.
Rotterdam, Paris, Lahey ve Antwerp’teki sergilerin ardından, 1892’nin sonunda Van Gogh’un eserleri bu kez Amsterdam’da geniş bir izleyiciyle buluştu. Roland Holst’un Van Gogh’un mektupların- dan alıntılar içeren katalog metni ve solmuş bir ayçiçeği litografisiyle tasarlanan kapağı, sanatçının mitolojisi- ni daha o dönemde kurmaya başlayan sembolik bir jestti. 17 Aralık 1892’de açılan sergi, beklenenden büyük ilgi gördü ve 5 Şubat 1893’te kapanması planlanırken bir hafta uzatıldı.
Jo, serginin hazırlanmasındaki tüm emeği için Rolnd Holst’a teşekkür olarak Arles Manzarası (Arka Planda) adlı çizimi hediye etti ve ayrıca koleksiyondan bir tablo seçmesine izin verdi. Holst’un seçimi, The Alyscamps (Leaf-Fall) oldu. Bu büyük tuval, Amsterdam’daki Noordermarkt 25 numaradaki evinde şöminenin üzerine asıldı ve eve gelen ziyaretçiler için sık sık konuşulan bir eser hâline geldi.